نعناع وحشی - پیتینک

عده ای از گیاهان تیره ی لبدیسیان یاتیره ی نعناع جزو سبزی های مهم خوراکی هستند ، مانند نعناع ، مرزه ، ریحان ، کاکوتی یا کهلیک اوتی و غیره که بصورت تازه و خام (سبزی خوردن ) به مصرف می رسند و یا پخته مصرف می شوند . از خصوصیات عمده گیاهان این تیره اینست که اکثرا” دارای با فتهای تراونده اسانس تند و خوش بو می باشند و بدین ترتیب اکثرا” آنها بصورت چاشنی یا گیاهانی که از آنها عرق مخصوصی گرفته می شود ، مانند عرق نعناع و عرق کاکوتی ( آذربه یا آویش ) که هم مصرف خوراکی دارند و هم اکثرا” گیاهان داروئی هستند .

در کنر اهمیت غذائی و کشاورزی باید توجه زیادی نیز به خواص داروئی این گیاهان داشته باشیم ، زیرا اکثر این گیاهان بطوریکه بعدا” ذکر خواهد شد دارای اهمیت داروئی و پزشکی هستند .از نظر اقتصادی باید گفت که با توجه به تعداد زیاد این گیاهان ،امکان کاشت و پرورش تولید و مصرف برخی از آنها بصورت سبزی خوردن خام ( تازه ،خشک شده و یا پخته ) و امکان جمع آوری اکثر آنها از رویشگاههای طبیعی ( کوهستانها و کنار جویبار ها ) بصورت بسیار ساده و آسان و عرضه آن به بازارهای مصرف و با توجه به اینکه از این گیاهان علاوه بر مصرف تازه می توان انواع و اقسام عرقها با خواص گوناگون و ویژگیهای داروئی بدست آورد ، ملاحظه می شود که گیاهان این تیره از نظر اقتصادی چه نقش مهمی در زندگی انسانها می تواند داشته باشد .
برخی از گیاهان تیره ی نعناع هم دارای برگها یا براکتهای رنگی بسیار زیبائیست که در تزیینات از آن استفاده می شود مانند حسن یوسف و نوعی سالویا .

نعناع یکی از سبزیهای معروف خوراکی ، خوش بو و خوشمزه است که بخصوص نوبر آن در بازار های سبزی فروشی ایران همراه با یک سبزی خوشمزه دیگر بنام ترخون ( نعناع و ترخون ) که در اوایل بهار بدست می آید ، شهرت بسزائی دارد .نعناع بصورت برگهای خوش عطر و طعم جزو سبزیهای خوردنی چاشنی بشمار می آید و معمولا” بطور خام خورده می شود و به همراه ترخون و پنیر سر سفرهای ایرانی گذاشته می شود . برگ خشک شده و خرده شده آن چاشنی برخی از غذاهای ایرانی مانند آش رشته و غیره بوده و بصورت نعناع داغ روی آش رشته داده می شود . از برگهای نعناع عرق نعناع گرفته می شود که یکی از معروف ترین و سودمندترین عرقهای گیاهی بشمار می آید و خاص داروئی زیاد دارد که به آنها اشاره خواهد شد . برگ خشک نعناع در آبدغ که یک نوع سوپ سرد تابستانه ایرانی است ریخته می شود .

به هر حال این گیاه جالب و پر مصرف از نظر مصرف چند جانبه که دارد و از نظر بازار پسندی و ویژگیهای مهم غذائی و داروئی که دارد ،بقدری در کشور ما اهمیت دارد و معروف است که سبزی فروشهای دوره گرد ترانه ویژهای برای آن ساخته اند .وقتی این آهنگ خوانده می شود همه می دانند که اوایل بهر نزدیک است .

نعناع و دانستنیهای آن :

گیاهیست با ساقه های یکساله ولی در مناطق نیمه گرمسیری ریزمهای آن چند ساله و پایا می باشد . در شمال ایران نیز طبق تجربه نگارنده پایا است . جزو گیاهان عالی گلدار و جزو رده دو لپه ایها ست . از تیره لبدیسیان یا تیره نعناع LABIATAE ،ازجنس Menthal. ،از گونه sativa و به طور کلی اسم علمی آن :

Mentha sativa= M.piperatal .بومی بسیاری از نقاط جهان از جمله ایران است .نام فارسی این گیاه نعناع و نعنع و سبزی هزار پا (بعلت تولید ریشه های نابجای فراوان ) ،نام ترکی آن نانه و نعنا ،نام عربی آن نعناع و کام ،نام انگلیسی آن Peppermint ، نام فرانسه آن M. poivree نام آلمانی آن Pfefferminze می باشد .

ریخت شناسی نعناع :

ریشه آن – نسبتا” سطحی ،کوتاه ولی انبوه و فزاوان ،ریشه های نابجای زیادی تولید می کند که از ریزمهای و از بذر ساقه های هوایی آن که به زمین و خاک می چسبد به زودی بیرون می آید .

ساقه آن- عافی ،به ارتفاع ۵۰ -۷۰ سانتی متر می رسد .دارای مقطع چهار گوش ،سبز و گیاهی به رنگ بنفش تا قرمز ارغوانی ،با عطر و مزه تند ، دارای بافت های تراونده اسانس ، موقع جویدن مخاط دهان را خنک می کند . از گره های ساقه ،شاخه های متقابل ( ( دو عدد در طرفین ساقه ) از بیخ برگها ظاهر می شود .در هر گره ساقه دو برگ دیده می شود که بطور متقابل قرارگرفته اند .

برگهای آن – با پهنک نسبتا” پهن ، تخم مرغی ، نوک تیز ، با حاشیه ی دندانه اره ی مشخص ، دارای دم برگ کوتاه ،دارای رگبرگهای مشخص ، رویه ی بالا و پایین برگ صاف وبدون کرک ( در گونه نعناع ) و پوشیده از کرکهای مخملی نقره ای در گونه های دیگر جنس نعناع از جمله در پونه ها .رگبرگها و پهنک برگها گاهی به رنگ بنفش یا ارغوانی .برگها دارای اسانس فراوان که ماده ی اصلی آن الکلی بنام MENTHOL می باشد . و مقدازری هم اترهای مانتول ( استات ، بوتیرات و ایزو والرینات مانتول ) ،مانتون ترپنهای مختاف مانند (مانتن ، پینن ، فلاندرن ،لیمونن ) ،اسیدهای آزاد مانند والرینیک ، اسید استیک و غیره می باشد . برگهای پای ساقه بسیار درشت .

گلهای آن – در امتداد ساقه و شاخه ها ، بصورت گروهی در مرداد و شهریور باز می شوند ، به رنگ گلی روشن ،کم وبیش ارغوانی مایل به بنفش . در کنارهم طوری قرارمی گیرند که مجموعا” در قسمت انتهائی ساقه ها بصورت سنبله های با شکل بیضوی نوک تیز دیده می شود . برخی از شاخه ها عاری ازگل و عقیم باقی می ماند . گلها دارای ۵ کاسبرگ و ۵ گلبرگ که در قسمت پایین به هم پیوسته و لوله ای را تشکیل می دهد و در بالا دو لوب سه لوب در پایین تشکیل می دهد . دندانه های کاسه دراز، پرچمها ۴عدد، دو عدد بلند و دوعدد کوتاه . تخمدان دارای دو برچه و بعدا” هر برچه بوسیله ی جداری به دو قسمت تقسیم می شود .

میوه : فندقه چهارتائی ( یک نوع میوه خشک ) .

دانه – کوچک ، توسط کاسه احاطه شده ،فاقد آلبومن .

ترکیب شیمیایی و قسمت مورد استفاده – اسانس (منتول ) فلاوونوئید،اسیدهای فنلیک تری ترپن .و از قسمت های هوایی این گیاه که شامل برگ و ساقه بصورت تازه و برگ خشک شده میباشد استفاده می گردد.

اکولوژی نعناع :

نعناع گیاهیست مقاوم وسازگار می تواند در آب وهوای معتدله مرطوب و حتی در نقاط مرطوب با آب و هوای استپی به راحتی بروید و خود را با آب و هوا و تغییرات آن بخوبی سازگار کند . از نظر شرایط خاک ، ریشه های نابجای نعناع در خاکهای مرطوب وحاصلخیز هوموسی بهترتشکیل می شود وگیاه در چنین شرایط بهتر می روید و تکثیر می شود و برگهای آن لطیف تر می شود . در نقاط با خاکهای خشکتر نعناع دارای عطرو طعمی تندتر می شود .

تکثیر آن بوسیله ی ساقه ها و ریزمهای خزنده و تقسیم ریشه وبوته صورت می گیرد.محل رویش آن در بیشتر نقاط ایران بویژه در دامنه های البرز ،شمال ،شمال شرقی و برخی نقاط دیگر انتشار دارد . زمان مناسب برای اولین برداشت آخر خردادتا ۲۵ تیرو دومین مرحله ۱۰ مردادتا ۱۵ مهر و سومین و آخرین مرحله ی برداشت تا ۱۵ آذر می باشد و برگها را صبح زود جمع آوری وسپس خشک می نمایند.

خواص داروئی نعناع :

نعناع و اسانسی که دارد ،دارای خواص مقوی ،بادشکن ، ضد تشنج ، محرک ،نیروبخش ، کاهش دهنده ی تراوشات معده ، مسکن درد و زخم معده وسوزش آن است . دم کرده ی آن جهت تقویت معده وروده توصیه می شود .ضد عفونی کننده ، ضد حشرات ، ضد کرم می باشد . در اهواز کنار بسته های خرما شاخه ای از نعناع قرار می دهند که از کرم زدگی آن جلوگیری شود . اسانس نعناع را در شیرینی سازی جهت ساخت و تهیه ی قرص نعناع به کار می برند که بسیار مطبوع و در عین حال ضد کرم روده است . در پزشکی قدیم محلی ، زخم ها وعفونت ها را با جوشاندهی نعناع می شسته اند و آنرا بعنوان ضد شپش بر تن می مالیدند .برگ و اسانس و جوشانده آن برای از بین بردن چربی خون سودمند است.چای یا روغن در حالت عصبی ،بیخوابی ، سرفه ،میگرن ، تهوع ،دردهای شکمی به کارمی رود. بدلیل خاصیت خنکی موضعی سبب بیحسی و کاهش درد موضعی می شود. در ضد گرفتگی عضلانی موثراست و به عنوان محرک انقباضات کیسه صفرا وتب بر استفاده می شود و بعنوان سبزی و ادویه مصرف غذایی دارد .

نام تجارتی داروی ساخته شده از گیاه :

GER: Chinaminze.UK.Switz: Colpermin

گونه های مختلف گیاه نعناع :

نعناع بیابانی –نعناع صحرائی – نعناع وحشی – نعناع آبی – ضمیران – نعناع فلفلی – نعناع کوهی -

گونه های خودروی نعناع در ایران :

نعناع بومی ایران – که در شمال و مرکز ایران می روید و دارای طعم و عطر و اسانس ملایم تری است .

نعناع اهوازی

نعناع بلوچی – ( خودرو ) با عطر زیاد و مزه تند .

روی هم رفته گونه نعناع دارای واریته ها و دور گها و فرمهای بسیار زیاد است که از نظر خواص ظاهری ،شکل و ابعاد برگها و گلها ، رنگ برگها و ساقه ،کرک دار بودن و صاف بودن اندامها و بویژه برگها ،مقدار و ترکیبات اسانس ، زود رشدی و کند رشدی و غیره با هم بسیار متفاوت هستند ، ولی آکثر آنها دارای خواص مشابه داروئی می باشد .لازم به ذکر است که دورگهای زیادی هم بین نعناع و پونه ها که گیاهان بسیار نزدیک به نعناع هستند ،در سر تاسر جهان وجود دارد و اکثر مردم عادی آنها را با هم اشتباه می کنند و نمی توانند بخوبی تمیز بدهند . نعناع پونه و گل چونه عبارت است از پونه های تازه و نورس وبا طراوت که در نیمه ی اول فروردین ماه در کنار جوی ها روئیده و قبل از بلند شدن ساقه آنرا بنام نعناع پونه و گل پونه چیده و به مصرف خوردن می رسانند .

چند تذکر برای مصرف :

احتیاط مصرف – اسانس این گیاه محرک است و سبب واکنشهای حساسیتی پوست می شود ،سردرد ،لرزش عضلانی و عدم هماهنگی حرکات در اثر مصرف این گیاه مشاهده شده است .

منع مصرف – اسانس گیاه در اطفال کمتر از ۵سال مصرف نشود .

نحوه و میزان مصرف – ۴/۰-۲/۰ میلی لیتر از اسانس گیاه سه بار در روز یک تا نیم ساعت قبل از غذا میل شود .

/ 0 نظر / 497 بازدید