گالش

در میان جنگلها و دامنه‌های سرسبز و خرم و با طراوت کوه البرز مساکن گلی و چوبی آنها کما بیش به چشم می‌خورد، در پای کوه جلگه‌وسیع و دل اگیزی آغوش گسترده است دختران و زنان گالش هیچگاه خود را در ظلمت حجاب و نقاب مستور نداشته و با سر و روی گشاده در کلیه امور دوش به دوش مردان خود به فعالیت مشغولند، آنها فراورده‌های دامی خود را به بازار فروش می‌رسانند، هنگام خروس خوان از خواب برخاسته و شیر و ماست و سایر مواد غذائی را که مشتریان زیادی دارد، به شرهای ساحلی دریای مازندران می‌آورند، فریاد آنها «موست هنر نین» 2   بگوش شهریان آشناست.

در سالهای پیش که هنوز کوره‌های تهیه زغال چوب دایر بود مردان گالش همانند سایر روستائیان شمال گونی‌های پر از زغال را بار یابوهای کوچک اندام خود کرده عازم شهر می‌شدند. وقتی تاچه‌های  3  زغال را بفروش می‌رساندند با خرید قند و شکر و قماش بخانه‌های خود باز می‌گشتند.

گالش‌ها دو دسته‌اند: نخست آنهایی که اقتصاد چوپانی (شبانی) دارند و بخاطر دامها در فصول معین ییلاق و قشلاق می‌روند  4  انگیزه آنها از اینکار کاوش و جستجو برای یافتن مراتع و چمنزارهای تازه است.

دسته دوم گالش‌هایی که متکی به اقتصاد کشاورزی می‌باشند و کمتر مساکن خود را ترک می‌گویند، اینان غیر کشاورزی تعدادی گاو وگوسفند دارند که چون قادر نیستند برای تعلیف آنها به مراتع دور دست ببرند طبق قرار دادی دامها را به نیمیکاها   5   واگذار می‌کنند.
 
 خانه‌های گالش‌ها بیشتر کاهگلی و چوبی است، سقف آنرا لت  6  و یا پوشال 7   می‌پوشانند. خانه‌های آنها دارورچین  8   نام دارد. برای درست کردن آن چوبها را یکی بعد از دیگری بر رویهم قرار داده و لابلای آن را با کاهگل و کمی خرده شن پر می‌کنند.

ساختن خانه‌های زگالی  9   هم نزد آنها معمول است، تفاوت خانه‌های داروچینی با زگالی در این است که در خانه‌های زگالی از چوبهای نازکتر استفاده می‌شود و برای محکم کاری از میخ نیز استفاده می‌کنند و با پوشاندن کاهگل برروی چوب به هیچ وجه نمی‌توان بوجود تکه‌های چوب در بنا پی برد در صورتیکه در بنای دارورچینی تمام چوبها قابل رؤیت است. امروزه هم بیشتر خانه‌های مردم شمال که در نواحی جنگل زندگی می‌کنند زگالی است البته اگر بنایی دو طبقه باشد طبقه اول(هم‌کف) را از سنگ یا بلوک‌هایی سیمانی درست می‌کنند وطبقه دوم را   [28]  زگالی .
  
منظره‌ای از جنگل و باغهای قریه کوده شهسوار
 اما در خصوص جامه زنان و دختران گالش باید گفت که از ایام قدیم تا کنون شلیته کوتاهی به تن می‌کنند و بدور کمرچادری می‌بندند. شلواری که معمولاً می‌پوشند به رنگ سیاه است. پیرزنان و زنان مسن سر خود را با پارچه‌ای سیاهرنگ می‌پوشانند ولی زنان جوان و دختران از روسری‌های شیری رنگ یا گلدار استفاده می‌کنند، پیراهن آستین‌دار و نیم تنه کوتاه و بقیه پوشاک آنها را تشکیل می‌دهد. بعضی از زنان گالش برای زینت پیشانی خود را مهره‌های سفالین رنگارنگ یا سکه‌هائیکه با جوش دادن به یکدیگر به شکل نوار زیبایی درآمده است استفاده می‌کنند. لباس مردان دوگونه دارد: اول لباس گالش‌های  اصیل یعنی آنهایی که گله‌دار و کوه نشینند و عبارت است از چوقا یا چوخا  10   و کلاه نمدی و کلاه پوستی و کفشی بنام چموش 11  ، دوم لباس گالش‌های کشاورز که از پارچه‌ای موسوم به چورنلی 12   تهیه می‌شود.
 
  کلاه پوستی گالش‌ها غیر قابل نفوذ است و سر و گوش و گردن آنها را می‌پوشاند. یک نوع کت بی‌آستین نمدی دارند که به آن کولر نمد یا شولا می‌گویند، با پوشیدن آن و گذاشتن کلاه پوستی برسر می‌توانند هنگام ریزش باران شدید چمباتمه بزنند و خیس نشوند. کولر نمد از کت بلندتر و از پالتو کوتاهتر است....

غذای اصلی گالش‌های گله‌دار را برنج و لبنیات و گوشت تشکیل می‌دهد. معمولاً از لاوک چوبی گردی بنام لاک برای خوردن غذا استفاده می‌کنند. افراد خانواده به گرد لاک جمع شده شیر و ماست و کره و پلا  13 را که در آن ریخته شده با قاشق‌های بزرگ چوبی که کَچَه 14 نام دارد بدهان می‌برند. گالش‌ها نانی دارند موسوم به بروبینی 15  .

بعضی از گالشها از دیک‌های گلی بنام گَمَج  16  برای طبخ غذا استفاده می‌کنند و معتقدند که خورش‌هایی که در گمج درست می‌شود خوشمزه‌تر می‌گردد و چون زیر گمج بر اثر دود اجاق برای پیشگیری از سیاه شدن حصیر نمدی که در اطاق  [29]   خود فرش کرده‌اند از گرک 17   استفاده می‌کنند.
  
یک دختر ماست فروش گالش جوان گالشی با اسب کوچک اندام خود
 همانطور که قبلاً اشاره شد گالش‌ها مردمانی ساده‌دل و زحمتکش و بردبارند. در محیط سرسبز خرم و آزادی متولد شده‌اند و بدین سبب پای بند قیودی نیستند. بعضی از اعمال و کارهای آنها برای شهرنشینان تعجب‌آور و غیر عادی است.

در استان گیلان و مازندران دهات و قصباتی وجود دارد که نام گالش را با خود دارند مانند: گالش‌بر-گالش بینه-گالش پل-گالش خاله- گالش خیل- گالش زمین- گالش کلا- گالش محله و غیره......

برای تحقیق بیشتر درباره زندگی گالش‌ها و مشکلات آنها از شهسوار به کوده  18   رفتم. پس از سه ربع ساعت و گذشتن از قصبات خوبان رزگاه-زنگشامحله-رضامحله-گلیجان-سلیمان آباد-چلاسر-خشکرود به کوده رسیدم. این آبادی در میان کوهپایه‌های پوشیده از جنگل و باغهای چای و مرکبات قرار گرفته است، وضع آن نسبت به سالهای گذشته بکلی عوض شده‌است، خانه‌های داروچین و زگالی کمتر به چشم می‌خورد بامهای منازل بجای پوشال و لت، شیروانی شده است. بر اثر کشت چای و مرکبات و برنج درآمد سرانه اهالی افزایش یافته و بطوری که از جامه و کسوت قدیمی و باستانی خود خارج شده جاه شهریان در بر کرده بودند. با دو مرد گالش ملاقات کردم هر دو بینی عقابی داشتند. یکی می‌گفت پدرم در دوره ناصرالدینشاه جوانمرد بود و حالا هم زنده است و بیش از صد سال دارد. راز طول عمر او را خوبی آب و هوا و استفاده از لبنیات مید‌انست. دیگری که جوانتر بود چشمانی آبی داشت و به لهجه گالشی صحبت می‌کرد که برخی از کلمات آن نامفهوم بود.

دختران گالش عموماً خوب چهره‌اند، چشمان میشی و ابروان باریک و پیوسته دارند ولی اندام آنها به فربهی مایل است. رفاه مادی بسلامت و بهداشت آنها کمک کرده است.

گالش‌ها بطوایفی چند منقسم می‌شوند و آداب و رسوم آنها با اندک تفاوتی بهم نزدیک است. در اطراف شهسوار گالش‌های داج لیری-پور آهنگریان-گولج-شِرِج-دادر-آرودی بسر می‌برند. آنها گله‌های گاو و گوسفند خود را در ایستگاههایی موسوم به سرا نگهداری می‌کنند. سرا یک مکان اشتراکی برای گالش‌ها است، صد الی صد و پنجاه دامدار در آنجا گرد می‌آیند و در اطاقکهایی مسکن می‌گزینند و مراقب دامهای خود هستند، افراد بیگانه را به این سراها اذن دخول نمی‌دهند مخصوصاً در هنگام دوشیدن گاوها به هیچ وجه مایل نیستند کسی ناظر کار آنها باشد و بقول خودشان از چشمهای شور وحشت دارند که مبادا آسیبی بدامهای آنان وارد شود. روز اول نوروز موقعی که مشغول دوشیدن گوسفندان هستند اگر احیاناً اولین گوسفند سفید رنگ باشد می‌گویند آن سال خوب است و فراوانی و نعمت بهمراه خواهد آورد. اگر گوسفند سیاه باشد نکبت و بدبختی گریبانگیر آنها خواهد شد! [30]

 

پاورقی ها:
1-گالش در لهجه مازندرانی و گیلکی شبان گاو را گویند چنانکه کرد در همانجا شبان گوسفند است، گاودار گله‌دار-ر . ک. به لغت دهخدا ص 18.

2-ماست نمی‌خرید! Mowst Henernin

3-هرلنگه بار را تا چه می‌گویند.

4-گالش‌های اصیل اینها هستند که بیشتر آداب و سنن قدیمی خود را حفظ کرده‌اند.

5-Nimika نیمیکا به گالش‌هایی گویند که با بردن دامهای دیگران به علفزارهای صعب العبور کوهستانی و گرفتن مزد از صاحبان آنها امرار معاش می‌کنند. معنی لغوی نیمیکا در لهجة گالشی شریک و دوست می‌باشد.

6-لت Lat، تخته کوچک مستطیل شکلی است که با تبر درست می‌کنند و سقف منازل را با آن مفروش می‌سازند برای جلوگیری از جدا شدن و افتادن آنها در هنگام طوفان، روی لت‌ها را به فواصل معین تکه‌های کوچک و بزرگ سنگ قرار می‌دهند.

7-بام خانه را با ساقه برنج که به آن کولش Coloche می‌گویند می‌پوشانند و دامنه آن را از اطراف بطور سراشیب به زمین نزدیک می‌شود. برای اینکه پوشال یا کولش بر اثر وزش باد به زمین نریزد روی آن را با شاخه‌های درخت می‌پوشانند. معمولاً در بالا و نوک خانه های پوشالی کوزه یا حلبی را وارونه قرار می‌دهند تا قطعات باران از آنجا به سقف خانه نفوذ نکند.

8-دارورچین Darvartchine-دار به معنی درخت-ور به معنی پهلو-چین از چیدن-بنابراین چیدن شاخه‌های درخت را در جوارهم دارورچین می‌گویند.

9-Zagali

10-چوخا لباسی است که از نمد تهیه می‌شود و بسیار زبر و خشن است با پوشیدن چوقا گالش‌ها از سوز و سرمای کوهستان در فصل زمستان در امان خواهد بود.

11-کفشی است که از چرم خالص گاو تهیه می‌شود و معمولاً نوک آن برگشته است و دارای بندی است که به آن براز Boraz می‌گویند.

12-لباسی است از پارچه نخی راه‌راه برنگ سبز که خود گالش‌ها درست می‌کنند.

13-پلا-پلو همان کته است زیرا آب برنج را نمی‌ریزد و با آن روغن نیز نمی‌زنند.

14-Kache

15-Bourbini

16-گَمَج Gamadje-ظرفی گلی است که پس از قالب گیری با حرارت زیاد در کوره می‌سازند و جدار خارجی آن را لعابی آبی رنگ می‌گیرند.

17-Garac-گرک بر دو نوع است نوع اول که از بهم بافتن پوشال برنج یا شاخه‌های نازک بعضی از درختان درست می‌کنند  بصورت مدور است و دیک را روی آن می‌گذارند. نوع دوم که فقط از پوشال است و به سقف می‌آویزند و در آن خربزه یا هندوانه قرار می‌دهند.

18-کوده، ده از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار 14 ک جنوب باختری شهسوار کوهستانی معتدل-سکنه 270 شیعه گیلکی فارسی آب از چشمه‌سار، محصول چای لبنیات،شغل زراعت و گاوداری، راه مالرو-تابستان به ییلاق لمرا می‌روند(فرهنگ جغرافیایی ارتش ص . 246)
 

zwnj;ای از جنگل و باغهای قریه کوده شهسوار

/ 0 نظر / 57 بازدید